পৃথিৱীৰ পৰা যদি এদিন মানব সভ্যতা সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত হৈ যায়, তেন্তে পৰৱৰ্তী সভ্যতাৰ পতাকা কোন প্ৰাণীৰ হাতত উঠিব? দীর্ঘদিনৰ পৰাই এই প্রশ্নই বিজ্ঞানী, দার্শনিক তথা লেখকসকলৰ মনত কৌতূহলৰ সঞ্চাৰ কৰি আহিছে। কোনো কোনো লোকৰ মতে নহয় ৰবট। আন কাৰোবাৰ মতে কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা। কোনোৱে আকৌ ভিনগ্ৰহৰ প্ৰাণীৰ কথা কয়। অৱশ্যে অক্সফোর্ড বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধ্যাপক টিম ক’লছনৰ মতে, মানুহৰ পাছত সভ্যতাৰ সম্ভাৱ্য উত্তৰাধিকাৰী হ’ব পাৰে সাগৰীয় প্রাণী অক্টোপাছ।
অধ্যাপক ক’লছনৰ মতে, অক্টোপাছ এনে এবিধ প্রাণী যাৰ বুদ্ধিমত্তাই স্তন্যপায়ীকো প্রত্যাহ্বান জনাব পাৰে। সিবোৰে সাঁথৰ সমাধান কৰিব পাৰে, বটল খুলিব জানে, আনকি সৰু-সুৰা যন্ত্ৰ-পাতি ব্যৱহাৰ কৰাতো সক্ষম। সিহঁতৰ শৰীৰৰ প্ৰতিটো বাহুৱেই কার্যতঃ একো একোটা স্নায়ুতন্ত্ৰৰ দৰে কাম কৰে।
সেয়ে কেন্দ্রীভূত নহয়, বৰঞ্চ বিকেন্দ্রীকৃত চিন্তাশক্তি আছে অক্টোপাছৰ। লগতে আশ্চৰ্যৰ বিষয় যে অক্টোপাছে ৰং পৰিৱৰ্তনৰ মাধ্যমেৰে ইটোৱে সিটোৰ লগত যোগাযোগ কৰিব পাৰে, যি ভৱিষ্যতে ভাষাৰ বিকল্পৰূপে কাম কৰিব পাৰে।
অৱশ্যে সকলোবোৰ ইমান সহজ নহয়। মানুহৰ দৰে দীর্ঘ আয়ু অক্টোপাছৰ নাই। বেছি ভাগ প্ৰজাতিৰে তিনিৰ পৰা পাঁচ বছৰৰ ভিতৰত মৃত্যু হয়। অধিকাংশ অক্টোপাছে একাকী জীৱন যাপন কৰে, দলবদ্ধভাবে বসবাস নকৰে। সন্তান জন্মৰ পাছত বহু মাতৃ অক্টোপাছৰ মৃত্যু হয়, পোৱালিবোৰে অকলেই ডাঙৰ-দীঘল হয়।
ফলত প্ৰজন্মৰ পৰা প্রজন্মলৈ জ্ঞান সঞ্চাৰ নহয়, যিটো সভ্যতা গঢ়ি উঠাৰ অন্যতম প্রধান চর্ত। অধ্যাপক ক’লছনৰ মতে, এই সীমাবদ্ধতাবোৰ হয়তো বিবৰ্তনৰ পথত এদিন অক্টোপাছে পাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হ’ব।
বিজ্ঞানী সমাজত অৱশ্যে এই বিষয়ত প্ৰৱল মতভেদ আছে। বহুতৰ মতে, সামাজিক গাঁথনি অবিহনে কোনো উন্নত সভ্যতাৰ বিকাশ সম্ভৱ নহয়। অক্টোপাছৰ আচৰণ প্ৰধানকৈ স্বতন্ত্র। সিঁহতে প্রয়োজনত বুদ্ধি খটায়, কিন্তু সম্মিলিত উদ্যোগ নাই। তথাপি সাম্প্রতিক গবেষণাত দেখা গৈছে যে পৰিৱেশগত চাপত প্রাণীবোৰে দ্রুতগতিৰে অভিযোজন ক্ষমতা গঢ়ি তুলিব পাৰে।
মানুহৰ দৰে জটিল নহ’লেও অক্টোপাছবোৰে হয়তো নিজৰ মাজতে ভিন্ন ধৰণৰ সামাজিক গাঁথনি ভবিষ্যতে সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
অধ্যাপক ক’লছনে অৱশ্যে কল্পনা কৰিছে যে যদি মানুহ এদিন জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, পাৰমাণৱিক যুদ্ধ বা আন কোনো বিপৰ্যয়ৰ বাবে লুপ্ত হৈ পৰে, তেন্তে পৰৱৰ্তী কে’বা হেজাৰ বা কে’বা নিযুত বছৰৰ ভিতৰত সাগৰৰ গভীৰ অন্ধকাৰৰ পৰা উঠি আহিব পাৰে এক নতুন সভ্যতা।
হয়তো সেয়া হ’ব পানীৰ তলত হেৰাই যোৱা কিংবদন্তিৰ চহৰ ‘এটলান্টিছ’ৰ দৰে কোনো এখন জগত, য’ত অক্টোপাছবোৰে নিজৰ স্বতন্ত্র কৌশলৰে সমাজ গঢ়ি তুলিব।
একাংশ বিশেষজ্ঞই অৱশ্যে সতৰ্ক কৰিছে যে এই ধাৰণাটো অনুমানৰ বাহিৰে আন একো নহয়। আনকি এই চিন্তাৰ অন্তৰালত পর্যাপ্ত প্রমাণো নাই। অৱশ্যে মানুহৰ দৰে নহয়, সম্পূর্ণ ভিন্ন পথৰে গৈ যদি কোনো প্রজাতিয়ে সুদূৰ ভৱিষ্যতে সভ্যতা গঢ়ি তোলে, তেন্তে অক্টোপাছ সেই তালিকাৰ শীৰ্ষত থাকিব বুলিয়ে বহুতেই একমত প্রকাশ কৰিছে।
উল্লেখ্য যে অক্টোপাছক কেন্দ্র কৰি দীৰ্ঘদিনৰ পৰাই মানুহৰ কৌতূহল প্ৰৱল। সিবোৰৰ ৰহস্যময় বুদ্ধিমত্তা, অদ্ভুত শৰীৰ আৰু অভূতপূর্ব অভিযোজন ক্ষমতাই বিজ্ঞানীসকলক বাৰে বাৰে আচৰিত কৰি আহিছে।
এতিয়া প্রশ্ন উত্থাপন হৈছে যে মানুহ পতনৰ পাছত বাৰু সঁচাকৈয়ে সাগৰৰ অন্ধকাৰ গহ্বৰৰ পৰা জাগি উঠিব নেকি অক্টোপাছৰ সভ্যতা? এতিয়া অৱশ্যে ইয়াৰ উত্তৰ নাই; কিন্তু কল্পনাৰ দেউকা মেলি সেই প্রশ্নই আজি বিজ্ঞানী মহলত চৰ্চাৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত পৰিণত হৈছে।