Excavations:✒️আয়াৰলেণ্ডৰ এটা মাতৃ আৰু শিশু গৃহত ৩৬ বছৰৰ ভিতৰত মৃত্যু হৈছিল ৭৯৬টি শিশুৰ। অথচ ইয়াৰ কোনো নথি নাই বা কোনো সমাধি ফলকো নাই। তেনেহ’লে সেই মৃত শিশুসমূহক ক’ত কবৰ দিয়া হৈছিল? এই প্রশ্নটোৱেই খুলি খুলি খাইছিল কেথৰিন কার্লেছক।
সেই প্ৰশ্নৰ উত্তৰৰ সন্ধান কৰিবলৈ যাওঁতে বহু বছৰৰ আগৰ এটা ঘটনাৰ কথা কেথৰিনৰ মনত পৰিছিল। সেই আশ্ৰয় গৃহৰ ভূমিত আপেল বুটলোতে দুটি শিশুবে মানুহৰ হাড় বিচাৰি পাইছিল।
অৱশ্যে সেই ঘটনাক লৈ কোনো হুলস্থুল হোৱা নাছিল, কোনো তদন্তও নহ’ল। সেই ঘটনাক কার্যতঃ তেতিয়া ঢাকি ৰখাই হৈছিল। ৩৯ বছৰ আগৰ সেই ঘটনাৰ তদন্ত কেথৰিনে নিজেই আৰম্ভ কৰে।
স্থানীয় মানচিত্ৰ আৰু আন কেতবোৰ নথি পৰীক্ষা কৰি তেওঁ সেই আশ্রয় গৃহৰ ভূমিত এটা ছেপ্টিক টেংকৰ সন্ধান পায়, ঠিক যি স্থানতে হাড় উদ্ধাৰ কৰিছিল দুটি শিশুৱে। কেথৰিনৰ সন্দেহ হয়, তেনেহ’লে সেই ছেপ্টিক টেংকতে আশ্ৰয় গৃহৰ মৃত শিশুসকলক গণকবৰ দিয়া হৈছিল নেকি?
বিষয়টো তেওঁ পোহৰলৈ আনে। লগে লগে তোলপাৰ লাগে সমগ্র দেশখনত। আৰম্ভ হয় তদন্তও। তদন্ততে ওলাল যে কেথৰিনে যি ভাবিছিল, প্রকৃততে সেয়াই ঘটিছিল।
সেই ছেপ্টিক টেংকতে আশ্ৰয় গৃহৰ মৃত শিশুসকলক কবৰ দিয়াৰ কথা স্বীকাৰ কৰে একাংশ কেথলিক সন্ন্যাসিনীয়ে। সেই তদন্তৰে এটা স্তৰ সম্পূর্ণ হ’ল সোমবাৰে।
মৃত শিশুসকলৰ দেহাবশেষৰ সন্ধানত আয়াৰলেণ্ডৰ তুয়াম চহৰৰ সেই পুৰণি আশ্ৰয় গৃহৰ ভূমিত খনন আৰম্ভ কৰিছে প্রশাসনে। ১৮ জনীয়া দল এটাই এই খননকার্য আৰম্ভ কৰিছে। সেই দলত আছে আয়াৰলেণ্ড, ব্রিটেইন, অস্ট্রেলিয়া, কলম্বিয়া, স্পেইন আৰু আমেৰিকাৰ প্ৰত্নতত্ত্ববিদ।
কেথৰিনে কয়, ‘অৱশেষত তদন্ত হোৱা দেখি স্বস্তি পাইছো। দীর্ঘদিন ধৰি ইয়াৰ পাছত লাগি আছিলো। দীর্ঘদিন ধৰি অপেক্ষা কৰিছো। আজি মোৰ আনন্দৰ দিন।’
উল্লেখ্য যে কেথৰিনে নিজে এটা চামৰাৰ কাৰখানাত কাম কৰে। সমান্তৰালকৈ স্থানীয় ইতিহাস সম্পর্কেও তেওঁ গৱেষণা কৰে। কেথৰিনে জনায় যে ১৯২৫ৰ পৰা ১৯৬১ৰ ভিতৰত ৭৯৬টি শিশুৰ মৃত্যু হৈছিল তুয়ামৰ ‘ছেইণ্ট মেৰীজ মাদাৰ এণ্ড বেবী হোম’ত। ‘বন ছিকোৰ্ছ ছিষ্টাৰ্ছ’ নামৰ এটা কেথলিক প্রতিষ্ঠানে পৰিচালনা কৰা সেই আশ্রয় গৃহত প্রধানকৈ অবিবাহিত মাতৃ আৰু তেওঁলোকৰ সন্তানক ৰখা হৈছিল।
পাছত কেৱল সন্তানসকলকে ৰাখি দিয়া হৈছিল। আশ্ৰয় গৃহৰ পৰা খেদাই দিয়া হৈছিল মাতৃসকলক। ১৯৬১৩ সেই আশ্রয় গৃহ বন্ধ হৈ পৰে। পাছত তাত এটা আবাস নির্মাণ হয়। ১৯৭৫ত সেই আবাসৰ দুটি শিশুৱে আপেল বুটলি থাকোতে হাড়ৰ সন্ধান পাইছিল। সেই ঘটনাই তেওঁৰ গৱেষণাত সাহায্য কৰা বুলিও সদৰী কৰে কেথৰিনে।
তদন্তত গণকবৰৰ কথা স্পষ্ট হোৱাৰ পাছতো বাৰে বাৰে খননকার্য স্থগিত হৈছিল বিভিন্ন কাৰণত। ২০২৩ত ইয়াক লৈ আয়াৰলেণ্ডত এখন আইনো গৃহীত কৰা হয়। তাৰ পাথতে গতি লাভকৰে খননকাৰ্যৰ প্ৰক্ৰিয়াই। সেই খননকার্যক নেতৃত্ব দিয়া ডেনিয়েল মেকছুইনীয়ে কয়, ‘কামটো অত্যন্ত কঠিন। এইটো এতিয়া ফৰেনচিক বিশেষজ্ঞসকলৰ কামৰ পৰ্যায়লৈ গুচি গৈছে। প্রথম কামটো হ’ল, দেহাবশেষ বিচৰা। ইয়াৰ পাছত ডিএনএ পৰীক্ষা কৰা। ডিএনএ মিলিলে পৰিয়ালৰ হাতত তুলি দিয়া হ’ব, যাতে নিয়ম অনুসৰি শিশুসকলক কবৰ দিব পাৰে।’