ক’ভিডৰ ফলত অৰ্থনীতিত যি ক্ষতি হৈছে, সেয়া পূৰণ কৰিবলৈ আৰু ১২ বছৰ লাগিব । ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ মতে, অতিমাৰীৰ আঘাতত সৃষ্টি হোৱা অৰ্থনীতিৰ ক্ষত কমেও ২০৩৪-৩৫তহে নিৰাময় হ’বগৈ । ক’ভিড আৰু তলাবন্ধৰ ফলত দেশৰ অৰ্থনীতিৰ গতি কাৰ্যতঃ স্তব্ধ হৈ পৰিছিল । অতিমাৰীৰ প্ৰথম আঘাততেই দেশৰ অৰ্থনীতি বা জিডিপিৰ ৬.৬ শতাংশ সংকোচন ঘটিছিল ।
ৰিজাৰ্ভ বেংকে নিজৰ বাৰ্ষিক ‘মুদ্ৰা আৰু বিত্ত’ শীৰ্ষক প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰিছে যে আৰ্থিক কাম-কাজলৈ গতি আহিলেও এতিয়াহে সেয়া ক’ভিডৰ আগৰ পৰ্যায়ত উপনীত হৈছে । অৱশ্যে সকলো ক্ষেত্ৰতে অৰ্থনীতিয়ে সমানভাৱে উভতি থিয় দিব পৰা নাই ।
উল্লেখ্য যে অতিমাৰীৰ সময়ত দেশৰ কৃষিক্ষেত্ৰত বিশেষ প্ৰভাৱ পৰা নাছিল । ইয়াৰ বিপৰীতে কাৰখানাৰ উৎপাদন, নিৰ্মাণ আদিয়ে ঘূৰি থিয় দিয়াৰ দিশে অগ্ৰসৰ হৈছে । অৱশ্যে হোটেল, পৰিবহণ, যোগাযোগ, ব্যৱসায়িক লেনদেনৰ দৰে ক্ষেত্ৰসমূহতো উভতি থিয় দিয়াৰ লক্ষণ দেখা গ’লেও এতিয়াও এই ক্ষেত্ৰসমূহ সমস্যাত জৰ্জৰিত হৈ আছে ।
সামগ্ৰিকভাৱে অৰ্থনীতিৰ গাঁথনিগত সমস্যা, ক’ভিডৰ ক্ষত এতিয়াও প্ৰত্যাহ্বানজনক হৈ আছে । ইয়াৰ সমান্তৰালকৈ ৰাছিয়া-ইউক্ৰেইনৰ যুদ্ধও অৰ্থনীতিৰ পুনৰ উন্নতিত বাধা হৈ পৰিছে । কাৰণ ইয়াৰ ফলত বজাৰত সামগ্ৰীৰ মূল্যবৃদ্ধি, আন্তৰ্জাতিক অৰ্থনীতিত বৃদ্ধিৰ কৰুণ ছবি আৰু বিনিয়োগৰ অভাৱৰ দৰে সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছে । ভাৰতৰ দৰে আমদানিকৃত তেলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা দেশৰ সমস্যা অধিক ডাঙৰ হৈ পৰিছে । কাৰণ ইতিমধ্যেই ক’ভিডৰ পাছত মানুহক সকাহ দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰিবলৈ যাওঁতে চৰকাৰৰ ৰাজকোষতো আকাল পৰাৰ দৰে অৱস্থা হৈছে ।
ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ মতে সম্প্ৰতি গৃহস্থৰ উপাৰ্জনত কঠিনতা আহিছে । ফলত সংসাৰৰ ব্যয়ৰ পাছত হাতত অতি কম টকাহে মজুত আছে । শ্ৰমিকসকলে চহৰৰ পৰা গাঁৱলৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰিছে আৰু তাৰ ফলত বজাৰতো কিনা-বেচা চলিছে । ফলত আৰ্থিক বৃদ্ধিৰ গতিপথেই নিম্নগামী হৈছে । সম্প্ৰতি দেশৰ আৰ্থিক বৃদ্ধি ৬.৫ৰ পৰা ৮.৫ শতাংশৰ ভিতৰত থাকিব ।
অৱশ্যে সেয়াও অৰ্থনীতিত একাংশ সংস্কাৰৰ ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰিছে । জিডিপিৰ তুলনাত চৰকাৰী দেনাৰ পৰিমাণ কমাই অনাও জৰুৰী বুলি ৰিজাৰ্ভ বেংকে গণ্য কৰিছে । প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছে যে জিডিপিৰ তুলনাত চৰকাৰী দেনাৰ হাৰ সম্প্ৰতি ৯০ শতাংশ । ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ মতে, এই হাৰ আগন্তুক পাঁচ বছৰত ৬৬ শতাংশলৈ নমাই আনিব লাগিব । অৰ্থনীতিৰ অৱস্থা ঘূৰাই আনিবলৈ, বৃদ্ধিৰ হাৰ ধৰি ৰাখিবলৈ মূল্যবৃদ্ধি বা বিভিন্ন সামগ্ৰীৰ দাম স্থিৰ হোৱাও প্ৰয়োজন বুলি ৰিজাৰ্ভ বেংকে মত প্ৰকাশ কৰিছে ।
উল্লেখ্য যে ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ ওপৰতে আছে বজাৰত মূল্যবৃদ্ধিৰ হাৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰেখাৰ দায়িত্ব । যদিও সম্প্ৰতি সেয়া বিপদসীমাৰ ওপৰতে আছে । ৰিজাৰ্ভ বেংকে প্ৰতিবেদনত যিদৰে বজাৰদৰ স্থিৰ হোৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ কথা কৈছে, সেয়া তাৎপৰ্যপূৰ্ণ বুলিয়ে ধাৰণা কৰিছে বিত্ত মন্ত্ৰণালয়ৰ মুৰব্বীসকলে । ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ মতে, বৃদ্ধি ধৰি ৰাখিবলৈ কম খৰচত ভূমিৰ বন্দোবস্তি, শিক্ষা আৰু কৰ্মী প্ৰশিক্ষণত বেছি খৰচ কৰি শ্ৰমিকসকলৰ মান উন্নয়ন, চহৰৰ আন্তঃগাথঁনিৰ উন্নতিত সংস্কাৰ জৰুৰী হৈ পৰিছে ।
লক্ষ্যণীয়ভাৱে ক’ভিডৰ প্ৰথম বছৰ, ২০২০-২১ত আৰ্থিক বৃদ্ধিৰ সলনি জিডিপিৰ ৬.৬ শতাংশ সংকোচন হৈছিল । অৰ্থনীতিৰ পৰিভাষা মানি দেশৰ অৰ্থনীতি মন্দাৰ কবললৈ গুচি গৈছিল । ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ বক্তব্য হৈছে যে ২০২১-২২ত ৮.৯ শতাংশ আৰ্থিক বৃদ্ধি, চলিত বিত্তীয় বৰ্ষ, ২০২২-২৩ত ৭.২ শতাংশ বৃদ্ধি আৰু তাৰ পাছত ৭.৫ শতাংশ বৃদ্ধি ধৰি লৈ ভাৰতত ক’ভিডৰ ফলত হোৱা ক্ষতিৰ পৰা ২০২৪-৩৫লৈকে সকাহ পাব পৰা যাব বুলি আশা কৰিব পাৰি । ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ অনুমান অনুসৰি, টকাৰ অংকত ২০২০-২১ত অৰ্থনীতিৰ উৎপাদনত লোকচানৰ পৰিমাণ আছিল ১৯.১ লাখ কোটি টকা । ২০২১-২২ত লোকচানৰ পৰিমাণ ১৭.১ লাখ কোটি টকা । আনহাতে, ২০২২-২৩ত লোকচান ১৬.৪ লাখ কোটি টকা ।