DoorwayEffect : দৈনিক অগ্ৰদূত ডিজিটেল ডেস্ক : এনেকুৱা বহুতৰে হয় যে ঘৰত কিবা কামত ব্যস্ত থকাৰ মাজতে এজন মানুহ এটা কোঠাৰ পৰা আন এটা কোঠালৈ গ’ল। অথচ সেই কোঠাত প্ৰৱেশ কৰাৰ পাছতে পাহৰি গ’ল যে তেওঁ কি কাৰণত তালৈ আহিছিল। এই বিষয়টো দীর্ঘদিনৰ পৰা ‘ডোৰৱে’ এফেক্ট’ৰূপে পৰিচিত।
একাংশ বিজ্ঞানীৰ মতে, দুৱাৰৰ চৌকাঠ পাৰ হ’লেই এনেকুৱা হয়। দীর্ঘদিন ধৰি এই বিষয়ত গৱেষণা কৰি উক্ত বিজ্ঞানীৰ দলে জনাইছে যে চৌকাঠ পাৰ হোৱাটোৱেই পাহৰি যোৱাৰ কাৰণ নহয়। ভুল হয়, কাৰণ পৰিৱেশ সলনি হয়। তাৰ লগতে মূৰলৈ আহে অনেক চাপ।
বিজ্ঞানীসকলে ধাৰণা কৰিছে যে আমি যেতিয়া এখন দুৱাৰৰ চৌকাঠ পাৰ হৈ আন এটা কোঠাত প্ৰৱেশ কৰো, তেতিয়া আমাৰ মস্তিষ্কই নতুন পৰিৱেশটোক এক ‘নতন ঘটনা’ বুলি ধৰি লয়। ফলত আগৰ কোঠাৰ চিন্তা-ভাবনা বা স্মৃতিবোৰ সাময়িকভাবে পাছলৈ গুচি যায় বা ‘ৰিছেট’ হৈ পৰে। কিছু ক্ষণৰ পূৰ্বে কি ভাবিছিল, সেই কথা পাহৰি যায়।
২০০৬ৰ পৰাই এই বিষয়ত নতুনকৈ গৱেষণা আৰম্ভ কৰে গেব্রিয়েল ৰেডভানস্কি আৰু তেওঁৰ সহকাৰীসকলে। ধাৰাবাহিকভাৱে তেওঁলোকে এই গৱেষণা চলাই যায়। ২০১০ আৰু ২০১৬ত এই বিষয়ত গৱেষণাপত্রও প্রকাশ কৰে। অষ্ট্ৰেলিয়াৰ বণ্ড বিশ্ববিদ্যালয়, ইউনিভাৰচিটি অৱ কুইন্সলেণ্ডৰ বিজ্ঞানীসকলেও এই গৱেষণাত সহায় কৰে।
২০২৩ত এই সংক্রান্তীয় গবেষণা প্রকাশ পায় ‘ছাইকোনমিক বুলেটিন’ত গৱেষণাত অংশগ্রহণকাৰীসকলক ভার্চুবেল বা কাল্পনিক কিছু বস্তু এটা কোঠাৰ পৰা আন এটা কোঠালৈ বহন কৰি নিবলৈ কোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পাছত তেওঁলোকে ঠিক কি বস্তুটো বহন কৰিছে, সেয়া পৰীক্ষা কৰা হৈছিল।
দেখা গৈছে যে অংশগৰহণকাৰীসকলে যেতিয়াই এখন দুৱাৰ পাৰ হৈ দ্বিতীয়টো কোঠাত প্রৱেশ কৰিছিল, তেতিয়াই তেওঁলোকৰ সেই বস্তুটো মনত পেলোৱাৰ ক্ষমতা বা স্মৃতিশক্তি উল্লেখযোগ্যভাবে হ্রাস পাইছিল। গৱেষকসকলে ধাৰণা কৰিছে যে ইয়াৰ অন্তৰালত আছে ‘ইভেন্ট ছেগমেন্টেচন’ তত্ত্ব। কি এই তত্ত্ব?
গৱেষকসকলৰ মতে, আমাৰ মস্তিষ্কই জীৱনৰ অভিজ্ঞতাসমূহক পৃথকে সৰু সৰু পৰ্বত ভাগ কৰি জমা কৰি ৰাখে। যেতিয়াই আমি কোনো সীমা বা দুৱাৰ পাৰ হওঁ, মস্তিষ্কই আগৰ পৰ্বৰ ফাইলটো বন্ধ কৰি এটা নতুন ফাইল খোলে। ফলত আগৰ ফাইলৰ বিষয়বস্তু ততালিকে মনত পেলোৱা বা বিচাৰি পোৱাটো কঠিন হৈ পৰে।
এই গৱেষণা অব্যাহত ৰখা সময়তে ২০২১ত বিজ্ঞানী বাওমেনে এক নতুন তথ্যৰ সন্ধান পায়। তেওঁৰ মতে, ‘ডোৰৱে’ এফেক্ট’ আমাৰ স্মৃতিৰ কোনো স্থায়ী বা স্বাভাৱিক বৈশিষ্ট্য নহয়। বৰঞ্চ এই ধৰণৰ কাণ্ড তেতিয়াই ঘটে, যেতিয়া সেইজন মানুহৰ মস্তিষ্ক আগৰে পৰাই অতিৰিক্ত তথ্যৰ চাপত বা মানসিকভাবে কিছু দুৰ্বল বা ক্লান্ত হৈ থাকে।
একাংশ বিজ্ঞানীয়ে দাবী কৰিছে যে যেতিয়া কোনো লোকে দেখিবলৈ একে এটা কোঠাৰ পৰা আন এটা কোঠালৈ যায়, তেতিয়া কিন্তু তেওঁৰ সিমান ভুল নহয়। কাৰণ মস্তিষ্কই ইয়াক পৃথক পেক্ষাপটৰূপে গণ্য নকৰে। বিজ্ঞানীসকলৰ মতে, দুৱাৰ পাৰ হোৱাটোও কোনো কাৰণ নহয়।
দুৱাৰ পাৰ হ’লে পৰিৱেশৰ স’তে যি পৰিৱৰ্তন ঘটে, তাতেই মানুহৰ ভ্রম সৃষ্টি হয়। বিজ্ঞানী বাওমনে দোকানৰ উদাহৰণ দি বিষয়টোক বুজাইছে। কোনোবাই যদি লিফ্টত উঠি দোকানৰ এটা মহলাৰ পৰা আন মহলালৈ যায়, তেতিয়া তেওঁৰ স্মৃতিত কোনো প্রভাৱ নপৰিবও পাৰে।
কাৰণ দুটা মহলাৰ পৰিৱেশ একে ধৰণৰ; কিন্তু কোনোবাই যেতিয়া দোকানৰ পৰা ওলাই পোনে পোনে পার্কিঙলৈ যায়, তেতিয়াই হয়তো পাহৰি যায় যে ঠিক কি ক্ৰয় কৰাৰ বাবে তেওঁ তালৈ আহিছিল।
মনত এই কাম কৰাৰ ধৰণৰ কিন্তু কোনো ত্রুটি নহয়। বাওমেনৰ মতে, স্মৃতিক পৃথক পৃথক কক্ষত ভৰাই থয় মস্তিষ্কই। তাৰ ফলত ইয়াৰ স্মৃতি ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা বহুখিনি বৃদ্ধি পায়। আমি প্রতিদিনৰ নানা অভিজ্ঞতা যিদৰে সহজে বুজিব বা সামৰি ৰাখিব পাৰো, তাৰ অন্তৰালত এই প্ৰক্ৰিয়াৰ ডাঙৰ ভূমিকা আছে।
সেয়ে মাজেমধ্যে কোনো কোঠাত প্ৰৱেশৰ সময়ত উদ্দেশ্যটো পাহৰি যোৱাটো আচলতে ত্রুটি নহয়। মূৰে যিদৰে কাম কৰে, সেই পদ্ধতিৰ মাছুল আমি দিবলগীয়া হয়।
‘ডোৰৱে’ এফেক্ট’ক লৈ বিভিন্ন তর্ক-বিতর্ক আছে। কোনো কোনো গৱেষকে ইয়াক ভিত্তিহীন বুলি নস্যাৎ কৰিছে। কোনোৱে কয় যে এই কাৰণেই মানুহে এটা কোঠাৰ পৰা আন এটা কোঠালৈ গ’লে উদ্দেশ্য পাহৰি যায়। বাওমেনৰ মতে, একেলগে বহুতো কাম কৰাৰ চেষ্টাই আচলতে স্মৃতিক দুৰ্বল কৰি তোলে। মস্তিষ্কৰ ওপৰত অতিৰিক্ত তথ্যৰ চাপ থাকিলেই কেৱল এই পাহৰি যোৱাৰ প্ৰৱণতাই দেখা দিয়ে।
