Uttar Pradesh:✒️বৃক্ষ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত এক অনুকৰণীয় দৃষ্টান্ত দেখুৱালে উত্তৰ প্ৰদেশৰ যোগী আদিত্যনাথ চৰকাৰে। ৰাজ্যখনৰ চৰকাৰে ৯৪৮ জোপা গছক জীৱন্ত ঐতিহ্যৰূপে ঘোষণা কৰিছে। ইয়াৰ দ্বাৰা ৰাজ্যখনে ঐতিহ্যক সংগ্রহালয়ত নহয়, মাটিত মূল ধৰি ঐতিহা সংৰক্ষণৰ উদাহৰণ দেখুৱাইছে। উল্লেখ্য যে গছক জীবন্ত ঐতিহা ঘোষণা কৰা উত্তৰ প্রদেশেই হৈছে দেশৰ প্ৰথমখন ৰাজ্য। শ শ বছৰ ধৰি সময়ৰ উত্থান-পতনৰ সাক্ষী হৈ অহা এই ন শতাধিক গছক ৰাজ্য চৰকাৰে জীৱন্ত ঐতিহ্য বুলি জাননীৰ জৰিয়তে ঘোষণা কৰিছে।
অতীতৰ বহু সাম্রাজ্যৰ উত্থান-পতন, বিপ্লৱ তথা সাধাৰণ লোকৰ জীৱনৰ নীৰৱ সাক্ষী হৈছে এই গছসমূহ। এই কে’বাশ বছৰ পুৰণি গছসমূহক জীৱন্ত ঐতিহ্য ঘোষণাৰ ধাৰণা উদ্ভাৱন কৰে স্বয়ং মুখ্যমন্ত্রী যোগী আদিত্যনাথে। ২০১৯ত প্রথমে তেওঁ এই ধাৰণাৰ বিষয়ে সদৰী কৰে। তেতিয়া ৰাজ্য চৰকাৰে বাৰ্ষিক এক গছ ৰোপণ কাৰ্যসূচী হাতত লৈছিল।
উক্ত বছৰৰ নৱেম্বৰত চৰকাৰে কে’বাশ বছৰ পুৰণি গছ-গছনি চিনাক্তকৰণৰ বাবে এক স্পষ্ট কাৰ্যসূচী ঘোষণা কৰে। এই কাৰ্যসূচীৰ আধাৰত বন আৰু আন অঞ্চলত পুৰণি গছ চিনাক্তকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া হাতত লোৱা হয়। অৱশ্যে ২০২০তহে এই কাম বাস্তৱত আৰম্ভহয়। ইয়াৰ পাছৰ বছৰৰ আঠ জুলাইত প্ৰথমবাৰৰ বাবে ৯৪৮ জোপা গছক কে’বাশ বছৰ পুৰণি গছৰূপে ৰাজ্য চৰকাৰে জাননী জাৰি কৰে।
এই তালিকাত আৰু এনে গছ সংযোজনৰ সম্ভাৱনা ব্যক্ত কৰে চৰকাৰী বিষয়াবৰ্গই। এই ব্যৱস্থাৰ অধীনত ৰাজ্যখনৰ ৰাজ্যিক জৈৱ বৈচিত্র্য ব’র্ডে অনা-বনভূমি অঞ্চলত ঐতিহ্য গছ ঘোষণা কবে। একেদবে বন বিভাগক বনাঞ্চলৰ ঐতিহ্য গছ ঘোষণাৰ দায়িত্ব দিয়া হৈছে। কে’বাশ বছৰ পুৰণি গছ চিনাক্তকৰণত বিভিন্ন উৎসৰ তথ্যৰ সহায় লোৱা হয়।
জিলাসমূহত জৈৱ বৈচিত্র্য ব্যবস্থাপনা সমিতিসমূহে তালিকা প্ৰেৰণ কৰে। এই তালিকাসমূহত বন বিভাগৰ মাণ্ডলিক বিষয়াসকলে অনুমোদন জনাবলগীয়া হয়। এই ক্ষেত্রত জৈৱ বৈচিত্র্য ব’র্ডে লক্ষ্ণৌ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বন্যপ্রাণী বিজ্ঞান প্রতিষ্ঠানকো ব্যাপক ক্ষেত্রভিত্তিক অধ্যয়নৰ বাবে নিয়োজিত কৰিছে। ২০২০ৰ ছেপ্টেম্বৰৰ পৰা ডিচেম্বৰলৈ কৰ’না মহামাৰীৰ সময়ছোৱাত লক্ষ্ণৌ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বন্যপ্রাণী বিজ্ঞান প্রতিষ্ঠানৰ দলে ৰাজ্যখনৰ ৭৫ খন জিলাতে অধ্যয়ন কৰে।
এই অধ্যয়ন সম্পর্কত উক্ত প্রতিষ্ঠানৰ সমন্বয়ক অধ্যাপক অনিতা কান্নৌজিয়াই কয়, ‘স্থানীয় লোক, বন বিভাগৰ বিষয়া-কৰ্মচাৰী আৰু জিলা প্ৰশাসনৰ সহায়ত আমি অনা-বনভূমি অঞ্চলত ঐতিহ্য গছ বিচাৰি সন্ধান কৰো। এনে অধ্যয়নৰ সময়ত আমি মালিহাবাদৰ মাঝিপুৰাত এজোপা প্রাচীন বটগছ উদ্ধাৰ কৰো। তিনি হেক্টৰ ভূমি আগুৰি থকা এই বটগছজোপা কে’বাশ বছৰ পুৰণি বুলি ধাৰণা কৰা হৈছে। গছজোপাৰ নাম স্থানীয় লোকে ‘হৰিবংশ বাবা’ ৰাখিছে।’ এই অধ্যয়নৰ সময়ত এনে বহু গছৰ সন্ধান পোৱা যায় বুলিও তেওঁ জনায়। এই সম্পর্কত অৱসৰপ্ৰাপ্ত বন বিষয়া এ কে পল্টে কয়, ‘এই গছবোৰ কেৱল এক পঞ্জীয়ন বহীৰ বিষয়বস্তু নহয়। প্রতিজোপা গছেই একোটা কাহিনীত পৰিণত হৈছে। অৱশ্যে চূড়ান্ত তালিকাত সকলো গছেই স্থান লাভ কৰা নাই।’
এই ন শতাধিক গছৰ বহুতৰ স’তে দেশৰ ইতিহাসো খোদিত হৈ আছে। উদাহৰণ স্বৰূপে এই তালিকাত স্থান লাভ কৰা উল্টা কিলাৰ পাৰিজাত গছজোপা। এই গছজোপাৰ বিষয়ে সপ্তম শতিকাত ভাৰত ভ্ৰমণ কৰা চীনা পৰিব্রাজক হিউবেনচাঙেও উল্লেখ কৰি গৈছে। এই গছজোপা প্রয়াগৰাজৰ সংগমৰ ওচৰতে অবস্থিত। লক্ষ্যণীয়ভাবে এই কে’বাশ বছৰ পুৰণি গছসমূহৰ বয়স বিজ্ঞানীসকলেও সঠিককৈ নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ সক্ষম হোৱা নাই। তৎসত্ত্বেও বিজ্ঞানীসকলে ধাৰণা কৰিছে যে এই গছসমূহৰ মাজত ১৩শ বছৰ পুৰণি গছো আছে। এনে শশ বছৰ পুৰণি গছক হিন্দু-মুছলমান উভয়ে উপাসনা কৰে। প্রায়ে এই লোকসকলে এনে এজোপা গছক জীৱন্ত জীৱাশ্ম বুলিও আখ্যা দিয়ে।
এই সম্পর্কীয় এজোপা গছৰ বৰ্ণনা থকা চৰকাৰী টোকাত গছজোপাৰ কথাৰে কোৱা হৈছে, ‘বিজ্ঞানীসকলে মোৰ বয়স কিমান ক’বলৈ সক্ষম হোৱা নাই; কিন্তু মই ১৩শ বছৰ পুৰণি। সময়ৰ অগ্ৰগতিৰ লগে লগে মই ২১ মিটাৰ উচ্চতা লাভ কৰো আৰু মোৰ কিছুমান শাখাই বিশাল ভূমিক আগুৰি ধৰিছে। মোক হিন্দু-মুছলিম উভয়ে সম্মান জনায়।’ এই সম্পর্কত প্রাক্তন বন বিষয়া পন্টে লগতে কয়, ‘ঐতিহ্য গছসমূহ হৈছে স্থানীয় লোকে কেনেদৰে বছৰৰ পাছত বছৰ ধৰি পুৰণি গছসমূহক সংৰক্ষণ কৰি আহিছে, তাৰ এক জীৱন্ত উদাহৰণ। স্থানীয় লোকৰ সহায় অবিহনে এই গছবোৰ ইমান বছৰ জীৱিত নাথাকিলেহেঁতেন।’
এই ঐতিহ্য গছৰ সন্ধানৰ অধ্যয়নৰ সময়ত ফাতেহপুৰত এজোপা শতিকা বছৰ পুৰণি তেতেলী গছ উদ্ধাৰ হয়। এই তেতেলী জোপা ইতিহাসৰ এক কৰুণ ঘটনাৰ সাক্ষী। চিপাহী বিদ্ৰোহৰ ব্যৰ্থতাৰ পাছত ১৮৫৮ৰ এপ্ৰিলত এই গছজোপাৰ ডালত ৫২ জন স্বাধীনতা সংগ্রামীক ফাঁচি দিয়া হয়। আনহাতে, বৃন্দাৱনত উদ্ধাৰ হোৱা চাৰিজোপা ঈৰাক গছে ভগৱান কৃষ্ণ আৰু গোপীসকলৰ ৰাসলীলাক প্রতিনিধিত্ব কৰা বুলি স্থানীয় লোকে বিশ্বাস কৰে। স্থানীয় লোকসকলে গছ চাৰিজোপাৰ গা-গছত সেন্দূৰ বোলাই পূজা-উপাসনা কৰে।
এই ন শতাধিক ঐতিহ্য গছৰ বৰ্ণনাত এই গছসমূহৰ প্ৰজাতিৰ বিষয়েও উল্লেখ আছে। এনে কেতবোৰ প্ৰজাতিৰ গছ বেলুচিস্তান, শ্রীলংকা, পশ্চিম এছিয়া আৰু ইজিপ্ততো পোৱা যায়। আনহাতে, ‘ৰামায়ণ’ৰ স’তে সংযোগ থকা গছ প্রতাপগড়ত পোৱা গৈছে। এনে গছৰ তলত বনবাসৰ সময়ত ভগৱান ৰাম, সীতা আৰু লক্ষ্মণে জিৰণি লোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। উল্লেখ্য যে এই ন শতাধিক গছৰ ৪৪২ বিধেই হৈছে আঁহত গছ। ইয়াৰ পাছতে সর্বাধিক ৩৫৫ জোপা বটগছ আৰু তাৰ পাছতে ৫৭ জোপা পাকৰী গছে স্থান পাইছে।
তালিকাখনত মুঠতে ২৮ প্ৰজাতিৰ গছ আছে। এই গছসমূহৰ মাজত নিম, অর্জুন, শাল, আম আদিও আছে। তদুপৰি বহুসংখ্যক বিৰল বা বিপন্নপ্রায় গছো আছে। তালিকাখনত বাৰানসীৰ সর্বাধিক ৯৯ বিধ গছে স্থান লাভকৰিছে। ইয়াৰ পাছতে প্রয়াগৰাজৰ ৫৩ বিধ গছ আছে। ইতিমধ্যে উত্তৰ প্রদেশ চৰকাৰে ৯৪৮ বিধ গছৰ সম্পূর্ণ তালিকা প্রকাশ কৰিছে। তদুপৰি ৰাজ্য চৰকাৰে ১১ খন জিলাত ঐতিহ্য গছৰ বাগিচা স্থাপনৰো লক্ষ্য লৈছে। এই জিলাসমূহৰ মাজত লক্ষ্ণৌ, অযোধ্যা, বাৰানসী আৰু চিত্ৰকূটো আছে।